Isang malaking gampaning pambansa ang pagsasalin. Kailangan ang pagsasalin upang maipon ang lahat ng kaalaman at karunungan ng mundo tungo sa wika ng bansa. Sa kaso ng Filipinas, isang pangunahing pansukat din ang pagsasalin hinggil sa nagiging antas ng pagsulong at kaganapan ng wikang pambansa. Hanggang hindi nakabubuo ng isang aklatan ng mga salin mula sa iba’t ibang katutubong wika ng Filipinas at mula sa mga pangunahing wika ng daigdig, mga saling magtatanghal sa salimuot ng karanasan at kasaysayang pambansa at sisinop sa pinakadakilang mga tagumpay ng sangkatauhan, ay hindi pa maipagmamalaki ang lusog at tatag ng Filipino bilang wikang pambansa. Hindi ito pagpapatong ng dagdag na bigat sa balikat ng ating wikang pambansa. Ibinabatay ko lamang ang naturang gampanin sa kasaysayan ng mga wikang kinikilala ngayon bilang mga wikang pambansa sa daigdig. Sa Europa, halimbawa, may panahong Latin lamang ang wika ng sibilisasyon. Subalit kaugnay ng pag-aalab ng nasyonalismo ay nagkaroon ng mga pagsisikap upang linangin din ang iba’t ibang wikang pambansa ng mga isinilang na bansa sa kontinente. At ano ang naging kalamangan ng mga kinikilala ngayong wikang pambansa sa hanay ng mga katutubong wika sa bawat bansang Europeo? Halimbawa, ano ang katangian ng tinatawag na English ngayon sa iba pang wika sa England? Bago kinilala ang English, bukod sa malusog na panitikan ay may aklatan na ito ng mga salin ng importanteng akda mula Latin at ibang wikang Europeo. Isang simbolo sa kampanya upang palakasin ang English si Haring Alfred the Great. Noong 871 at maging hari siya ng Wessex, kalahati ng bansa ay hawak ng mga Danes. Bukod sa kaniyang tagumpay para pagbuklurin ang mga rehiyon ng England, hinahangaan ngayon si Alfred the Great sa kaniyang mga gawaing intelektuwal upang itaas ang katangian ng wikang English at hanguin sa kamangmangan ang mga mamamayan. Kahit matanda na (40 anyos), nag-aral siya ng Latin para makapagsalin at iniatas ang pagsasalin ng mga importanteng akda mulang Latin na ipinakalat niya sa kaniyang kaharian. Sang-ayon na rin sa kaniyang pahayag, ginawa niya ito dahil naniniwala siyang kailangan ang pagsasalin upang mapalusog ang wikang English at maitaas ang literasi ng kaniyang nasasakop:

I remembered how the law was first found in the Hebrew language, and afterwards, when  
the Greeks learned it, they translated it all into their own language, and all the other books as
well. And afterwards in the same way the Romans, when they had learned them, they
translated them, all into their own language through learned interpreters. And all other
Christian nations also translated some part of them into their own language. Therefore it
seems better to me... that we also should translate certain books which are most necesary
for all men to know, into the language that we can all understand, and... so that all the youth
of free men now among the English people... are able to read English writing well.

Dahil sa ginawa ni Alfred the Great, nailigtas ang English sa pagkawasak kahit sa naganap na Norman Conquest noong 1066. Naging opisyal mang wika ng pamahalaan at ng mga maharlika at iskolar ang French, patuloy na ginamit ng sambayanan ang English. Kaya unti-unting sumulong ang English hanggang maging wika ng pagtuturo noong 1350, maging wika ng Parlamento noong 1399, at gamitin ni Haring Henry V bilang opisyal na wika ng kaniyang administrasyon noong 1413-1422. Ang tinatawag ngayong French ay nagdaan din sa matagal na paghubog bago kinilala mula sa orihinal na wika lamang ng isang rehiyon tungo sa pagiging wikang pambansa ng France. Ang tinatawag na German ngayon ay napatangi sa lipon ng mga diyalekto sa Germany dahil sa paggamit dito ng mga tagasalin. Isang dapat banggitin ang pagsasalin ni Martin Luther sa Bibliya noong 1522 na bukod sa isang dramatikong yugto sa kilusang Repormasyon sa Europa ay nagtanghal sa katangian ng German upang pagsalinan ng Banal na Kasulatan. MAKIKITA NAMAN natin sa kasaysayan na matagal ang naging ebolusyon ng mga naturang wika sa Europa bago nakawala sa Latin. Sa kabila ng pagtangkilik ni Alfred the Great, ilang siglo pa ang nagdaan bago naging opisyal na wika ng pamahalaan at edukasyon ang English. Gayunman, makikita rin na naging kaagapay sa pagsulong ng English, French, at German ang pagdami at pagtaas ng uri ng pagsasalin. Kailangan din ba nating maghintay nang matagal na panahon para sa kaganapan ng wikang Filipino? Kapag sinunod natin ang takbo ng isip ng ilang mambabatas at eksperto sa lingguwistika ay ganoon nga ang dapat mangyari. May sarili daw ritmo ang pagsulong ng wika at kailangang maging natural ang paglinang dito ng bayan. Kaya bawal na pakialaman, at lalo na’y bawal idaan sa lehislasyon, ang pagsulong ng wikang Filipino. Isa sa kanila ang nagdeklara na sa ayaw natin at sa gusto ay mangangailangan pa ng isang siglo bago kilalanin ang Filipino bilang wikang pambansa. Hindi ako naniniwala sa mga naturang mambabatas at lingguwista. Gayunman, totoo rin na kapag ibinatay sa kasalukuyang kalagayan ay hindi lamang isang siglo ang maaaring magdaan bago magtagumpay ang wikang Filipino. Higit na malakas ngayon ang gayuma at kapangyarihan ng English at mahinang-mahina naman ang kilusang maka-Filipino. Ang katotohanan sa kasalukuyan ang dapat gumising sa atin upang huwag maniwala sa mga ebolusyonista. Hindi tayo dapat tumanga at maghintay ng sansiglo. Hindi magaganap ang sinasabi nilang ebolusyon at pagsulong ng wikang Filipino kapag nagtiwala lamang tayo sa biyaya ng Diyos. Isang patibong ang naturang pag-iisip upang hadlangan ang magaganda nang tagumpay ng Filipino at mabigyan pa ng palugit at pagkakataon ang English na makapaghari sa katauhang Filipino. Ang sinasabi nilang panahon para sa ebolusyon ng Filipino ay magiging panahon lamang para magumon ang sambayanan sa English. Ang katotohanan sa kasalukuyan ang dapat magpakilos sa atin upang doblehin ang pagsisikap para linangin ang Filipino. Wala tayong maaasahang Alfred the Great sa ating gobyerno o Martin Luther sa ating simbahan. Kaya sa halip tumanga, kailangan nating magkaisa at gumawa ng malakihang balakin. Sa halip maghintay, kailangan nating lumikha ng mga paraan at pamamaraan upang mapabilis ang kaganapan ng Filipino. Maaaring iplano ang paglinang at pagpapalaganap ng wikang pambansa. Ginawa na ito sa pagbuo ng Swedish at sa muling pagbuhay sa Hebrew bilang wika ng modernong Israel. Kailangan natin ang isang pambansang planong pangwika – isang planong lalahukan ng lahat ng alagad ng wika ang pagbalangkas, isang planong pagkakasunduang tupdin ng lahat ng institusyon at kapisanang pangwika, at isang planong magtatakda ng malilinaw na target taon-taon para sa bawat aspekto ng paglinang at pagpapalaganap ng wikang Filipino. ISANG MAHALAGANG bahagi ng naturang pambansang plano sa wika ang pambansang programa sa pagsasalin. Masalimuot at maraming aspekto ang pagbuo ng naturang programa. Kaya kailangang lahukan ito ng mga eksperto sa pagsasalin at ng mga institusyon at samahang nagsasagawa na ng pagsasalin. Kailangan din nitong isaisip ang pangkalahatang pangangailangan sa iba’t ibang larang ng buhay at iba’t ibang disiplinang akademiko upang magampanan kapuwa ang pagsasaling pampanitikan at teknikal gayundin ang mga kagyat na kahingian sa paaralan, hukuman, batasan, negosyo, at ibang sektor ng lipunang Filipino. Samantala, isang magastos na gawain ang pagsasalin. Sa gayon, importanteng aspekto ng pambansang programa ang paglalaan ng pondo para sa mga gastos ng pagsasalin, paglalathala, at diseminasyon; ang pagkukunan ng naturang pondo bukod sa taunang badyet ng ahensiyang pampahalaan; ang mga paraan ng sosyohan o pagtutulungan ng pribadong institusyon; at ang paglalatag ng priyoridad upang magamit nang husto at matipid ang limitadong badyet. Isa pang mahalagang aspekto ng pambansang programa ang edukasyon at propesyonalisasyon ng tagasalin. Kung maaari, kailangan ang mga kurso sa kolehiyo upang makapag-aral ang mga nais magsalin. Kailangan din ang regular na palihan at sanayan kapuwa para sa mga baguhan at mga beterano upang patuloy na maitaas ang antas at uri ng pagsasalin, pampanitikan man o teknikal. At higit sa lahat, kailangan ang isang ahensiyang opisyal na mangangasiwa sa pagsusulit at pagbibigay ng lisensiya sa mga propesyonal na tagasalin. Ang ahensiyang ito rin ang maaaring magpalabas ng mga gabay at patnubay upang maitaguyod ang maingat at estandardisadong pagsasalin, lalo na sa peryodiko, radyo’t telebisyon, at iba pang ugnayang pangmadla. Nabanggit ko na ang paglalatag ng priyoridad kaugnay ng mahusay na paggamit ng pananalapi. Ngunit kailangan din ang priyoridad upang magamit nang husto ang limitado pang hukbo ng tagasalin sa buong bansa at upang higit na mapagtuunan ng talino’t pagod ang mga gawaing may mabilisang impact, ang ibig sabihin, yaong makapagpapataas sa pagpapahalaga ng madla hinggil sa pagsasalin at yaong makaaakit ng pansin ng mga lider at institusyong posibleng tumulong sa programa. Bahagi ng paglalatag ng priyoridad ang pagpili ng mga akdang dapat unang isalin. Dito nakalalamang ang pagsasalin ng mga akdang gamit sa paaralan at ang mga polyetong naglalaman ng gabay sa hanapbuhay at industriya. Nasa paglalatag din ng priyoridad ang patakaran sa wikang pagsasalinan, gaya ng patakaran ng Lupon sa Wika at Pagsasalin ng NCCA na nagdidiin sa pagsasalin ng panitikan mula sa mga wikang katutubo at banyaga tungo sa wikang Filipino kaya’t hindi gaanong inaasikaso ang pagsasaling teknikal gayundin ang pagsasalin mula sa wikang Filipino tungo sa mga wikang katutubo ng Filipinas o mga wikang pandaigdig. Sa isang pambansang programa, maisasangkot naman ang ibang kapisanan o institusyon sa naturang mga gawaing hindi saklaw ng priyoridad ng NCCA. Ang pagsasalin lamang ng mga akdang pampanitikan ay isang higanteng tungkulin kaya’t mangangailangan kahit ang NCCA ng ibang katuwang na samahan upang matupad ito. Bukod naman sa propesyonalisasyon at pagtataas ng bayad sa tagasalin ay kailangan ang iba pang insentibo upang lumaki ang hukbo ng tagasalin at tumaas ang antas ng pagsasalin. Kailangan ang isang tanging gawad para sa katangi-tangi’t huwarang tagasalin at isang regular na gantimpala upang itanghal ang mahuhusay na saling pampaanitikan at teknikal taon-taon. Bukod pa, kailangang agapayanan ang pagsasalin ng pagsusuri, halimbawa’y sa pamamagitan ng isang journal ng kritisismo at pag-aaral sa pagsasalin. Ang totoo, kailangang-kailangan na ang pagsusuri upang matalakay ang kapuna-punang kahinaan ng mga nalathala nang salin at matugunan ang mga karaniwang problema sa pagsasalin sa wikang Filipino. Hindi tataas ang uri ng pagsasalin kapag hindi ito nilapatan ng angkop na pamantayan sa pagsusuri at saliksik. Ilang bagay lamang ito upang makatulong sa inyong forum at palihan. Sa dulo, wala tayong ibang adhika kundi maitanghal ang kakayahan at kaakuhang Filipino. Sa pamamagitan ng pagsasalin, mithi nating ipakita na ang wika ng ordinaryong mamamayan ng Filipinas ay kapantay ng English, French, German, Niponggo, at alinmang wika ng karunungan sa daigdig sa pagpapahayag ng pinakadakila at pinakamatulaing damdamin o kaisipan. Mithi natin sa lalong maikling panahon, kung ipahihintulot ng pagkakataon, na ang wikang Filipino ay magmistulang isang dakilang dagat na dinadaluyan ng lahat ng ilog at agos ng karunungan sa buong mundo.